विचार

समृद्ध कर्णाली एक सपना

By canadakhabar

October 03, 2023

ई. मान बहादुर शाहीनेपाल संघिय गणतन्त्रमा प्रवेश गरिसकेपछि सात प्रदेशमा विभाजन भयो हो त्यहि सात प्रदेश मध्य क्षेत्रफलको हिसावलेसबै भन्दा ठुलो प्रदेश रहेको छ प्राकृतिक रुपमा सुन्दर र प्रचुर सम्भावनाले भरिपुर्ण रहेको प्रदेश हो कर्णाली प्रदेश। नेपालिभाषाको उदगम स्थल सिजा उपत्यका जुम्ला पनि कर्णालीमै रहेको छ। जल जमिन जंगल जडिबुटि तथा खनिज पदार्थहरुकोअथाह खानि हो कर्णाली। जलबिधुत उत्पादनको हिसाबले १८००० मेगावाट क्षमता रहेको विभिन्न अध्यायनहरुलेदेखाएका छन।

मुख्यगरी ठुला आयोजनाहरु माथिल्लो कर्णाली ९०० मेगावाट मुगु कर्णाली १७४ मेगावाट बेतन कर्णाली६८८ मेगावाट फुकोट कर्णाली ४८० मेगावाट जगदुल्ला १०६ मेगावाट जगदुल्ला ए १२० मेगावाट नलगाध ४१०मेगावाट किमाथाङ्का ४५४ मेगावाट तिला एक ३०० मेगावाट तिला दुइ २९७ मेगावाट भेरी एक ६१७ मेगावाट भेरीचार ३०० मेगावाट लगायत थुप्रै जलबिध्युत आयोजनाहरुको मुहान हो कर्णाली। यदि यी आयोजनाहरु निर्माण गर्नसकियो भने कर्णाली प्रदेश देशकै धनि प्रदेश हुने कुरामा कुनै संका छैन।

अझ भनौ कर्णालीले देशकै अर्थतन्त्रमा निकै ठुलो योगदान गर्ने छ जसमध्य ९ वटा आयोजना जम्मा ४२४५ मेगावाटको आयोजनामात्र निर्माण गर्न सकियो भने ५० प्रतिशतरोयल्टी प्रदेशले पाउने छ लगभग ४ अर्ब प्रति बर्ष त्यस मध्ये माथिल्लो कर्णालीबाट मात्र २ अर्ब ३२ करोड रोयल्टी बुझाउनेछ। धेरै मानिसहरुले भने जस्तो कर्णाली गरिब होइन सबैभन्दा धनि बन्ने छ यी आयोजनाहरु समयमै सम्पन्न गर्नका लागिभने विभिन्न मन्त्रालयहरु विभागहरुका नीति नियम अझ धेरै वातावारण सम्बन्धि कानुनि झन्झट परिवर्तन गर्न जरुर छ।सडक बिधुत प्रशारण लाइन निर्माण जरुर छ।

कर्णाली प्रदेश सुन्दर आकर्षणको केन्द्र हो जहाँ रारा ताल २९९० मिटर उचाईमा करिब १० बर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलओगटेको छ शे फोक्सुण्डो ताल ३५८९ मिटर मा करिब 5 बर्ग किलोमीटर स्यार्पुताल करिब ३ किलोमीटरमा फैलिएको छबुलबुले ताल कुपिण्डे ताल कर्णाली नदि भेरी नदि तिला नदि मुगु कर्णाली नदि तथा मध्य पहाडी लोकमार्ग कर्णाली बासीकालागि शरीरका ढाड जस्तै बनेका छ। कालिकोट जुम्ला डोल्पा हुम्लाका स्याउ बगैचाहरु कृषि पर्यटन का केन्द्र हुन। खनिजपदार्थ फलाम तामा सिसा चुनढुंगा मार्बल पेट्रोलियम स्लेट ढुंगा रुबी निकेल लगायत थुप्रै खानिहरु रहेका छन भन्ने विभिन्नअध्यायनहरुले देखाएका छन।

यस्तै विभिन्न जडिबुटिहरु यार्शागुम्बा रातो च्याउ सतुवा गुच्ची च्याउ अतिस अमला ओखरकटुको काउलो काकर सिङ्गगी कालि काठको गेडा कालो मुस्ली कुरिलो सतावरी खयर खामु गनाइनो चुक भुइचुक चुलीचुत्रो टिमुर टुकीफुल तालिश्पत्र तितेपाती दालचिनी देबदार बटेलो ध्यारो धुपजडि धुपी निर्मशी पदमचाल पदम पुस्करपाषणबेद पाचऔले पिपला पोडे बर्रो बज्रदन्ति बुकीफूल बेल बोझो भाले चिराइतो भुत्केश भूतले भोजपत्र भ्रिंगराज मजिठोममिरा रिठा लाघुपत्र लोहन लोठसल्ला बन्तरुल बन लसुन बिष बिषफिज विषमा शिलाजित सर्प गन्धा सालधुप सिकाकाईसुगन्ध कोकिला सुगन्धवाल सुनपाती सेत्कचिनी सेतो मुस्ली सोमलता हर्रो हातिपाइला लगायत थुप्रै औषधि जन्यजडिबुटिको माटो हो कर्णाली।

विश्वको उच्च स्थान मा रहेको मानव बस्ति धो डोल्पा सिजा उपत्यका जुम्ला लिमि उपत्यकाहुम्ला लगायत थुप्रै प्रसिद्ध ठाउहरु रहेका छन साथै प्रसिद्ध धार्मिक स्थल काक्रेबिहार पंच्देवल त्रिपुरासुन्दरी चन्दननाथमन्दिर खार्पुनाथ शिवालय जाजरकोट दरबार खैरावांग मन्दिर देउतिबजै मन्दिर डिग्रॆसाइकुमारि मन्दिर हाल्जी गुम्बा रिबोथुम्पा सिपाल आधारशिबिर कैलाश प्रवेशद्वार जस्ता पर्यटनका आकर्षण रहेका छन संरक्षित राष्ट्रिय निकुञ्जहरु रारा रास्ट्रियनिकुञ्ज सेफोक्सुण्डो रास्ट्रिय निकुञ्ज काक्रेबिहार बन क्षेत्र रहेका छन यी सबै कर्णालीका सम्पति हुन यिनीहरुकोसहिसदुपयोग गर्न सके कर्णाली बासीको समृद्दी यात्रा तय हुन।मैले मेरो व्यावसाय अध्यायन रिसर्चको क्रममा नेपालका ७७ ओटै जिल्ला भ्रमण गर्ने अवसर प्राप्त गरे साह्यद मा निकैभाग्यमानी रहेछु क्यारे त्यसैले होला मलाइ नेपाल छोड्न मन नलागेको मा आफै सन्तुस्ट त छैन तर मेरा आखाले देखेको

अथाह सम्भावनाहरुले मलाइ यहि देशमै केहि नया काम गर्ने दृढता आजसम्म अविचलित रुपमा छ तर अब के हुन्छ भन्नसक्दिन किनकि यो देशको राजनैतिक ब्यबस्था र गलत राजनैतिक परिपाटीले गर्दा निकै सोचनीय बनाएको छ तर पनिआशा मरेको छै। मैले माथि उल्लेख गरेका धेरै कुराहरु मैले मेरै जिन्दकिमा चिनेको भेटेको र स्पर्श समेत गरेको छु अझ धेरैबाकि नै होला अझ पछिल्लो स्थिनिय प्रदेश संघ को चुनावमा गाउ गाउ बस्तिहरुमा पुग्ने अवसर पाए त्यो मेरो जिन्दकिमाअर्को अध्याय शुरुको प्रारम्भ बिन्दु हुने पो हो कि भन्ने आफैलाई डर छ मलाइ। म जन्मेको ठाउमा गाउलेहरुको लगानीमाबल्ल तल्ल ट्रयाक खुलेको छ अझै बिजुली पुगेको छैन आशा गरौ त्यो पनि छिट्टै पुग्ने। जनयुद्धको चरम द्वन्दबाट स्वास फेरेकोपनि १८ बर्ष पुगिसकेछ तर मेरो गाउ उस्तै लाग्छ चरम गरिबी र अभावले गर्दा मैले परिवार छोडेको पनि २० बर्षबितिसकेछ आज मेरो बुवा मजदुरी गर्न भारत जान छोड्नु भएको छ हामीले पनि आजकाल मजदुरी गर्न छोडेको छौ।

गाउलेको घट्ट अधियाँ लगाएर भारो उठाएर हामि पालिएको अझै याद छ अझ धेरै भारो उठाएको पिटो कमि हुदा अलि बढीपानि थपेर खोले बनाएर बुवाले हामि छोराछोरीहरुलाई पुग्ने बनाएको साह्येद मा जिन्दकिभरी बिर्सदैन होला जे होस अबत्यसको अन्त्य भएको । आज म मेरो गाउ र मैले पढेको स्कूलको पहिलो इन्जिनिएर बन्न सफल भएको छु मलाई थाह छैनयसमा म खुसि हौ कि दुखि किनकि मेरो समाज उस्तै छ अहिले पनि मेरो गाउ गरिबी अभावबाट मुक्त हुन सकेको छै। म योसाल गाउमा धेरै पुगे धेरै गाउले दाजुभाइहरुसंग भलाकुशारी गर्ने अवसर पाए मध्यपान धुम्रोपानले सेवनले गर्दा सामाजिकसद्भाव बिगारिरहेको निकै दर्दनाक छ बेरोजगारी अशिक्षा जस्ता कुराहरुले समाज आक्रान्त छ रक्सि खाएर आफ्नै घरआगो लगाएको घटना आफ्नै आखा अगाडी देख्दा मन खिन्न भयो यसले मेरो दिमागमा धेरै प्रश्नहरु उत्पन्न भएको छ यस्ताधेरै घटनाहरु छन् म बर्णन गर्न असमर्थ छु सामाजिक चुनौतिहरु थपिदै छ।

यसको अलावा राज्यले लगानी गरेका खानेपानी आयोजना र पाइपहरु जताततै अलपत्र छन बाटोमा पानि हिलो घर अगाडि फोहोर त्यसबाट हुनसक्ने जोखिमझन बढ्दै गरेको देखे अनि मैले गाउमा सचेतना अभियान चलाए र सबै राजनैतिक पार्टिका युवाहरुलाई सचेतना अभियान चलाउन अनुरोध गरे र आफु पनि सामेल हुने सहयोग गर्ने प्रतिबद्ता ब्यक्त गरे। यी सबै कर्णालीको सन्दर्भमा लागु हुने भएकोले मैले उल्लेख गरेको हु। रुकुमकै सन्दर्भ र कर्णालीको सन्दर्भमा हजारौ मानिसलाई रोजगार दिने उदेश्य सहित डेरी उद्योग वाइन उद्योग कृषि कम्पनि कृषि तथा पशुपालन सामुहिक कृषि सहकारी नर्सरीहरु स्थापना गरिएका छन तर राजनैतिक पार्टिका स्वार्थ ब्यबस्थापन को अभावका कारण ति सबै काम नलाग्ने स्थितिमा रहनु अहिले ति उद्योग गरु कुर्नेचौकीदार समेत नहुनु निकै दुखद छ। यी उद्योगहरुमा राज्यको लगानी करोडौ रहेको छ यिनीहरुको सहितरिकाले ब्यबस्थापन तथा संचालन जरुर छ।

यी उद्योगहरु सम्बन्धित बिषय बिज्ञ को जिम्मा लगाएर स्कूल कलेजका बिध्यार्थीहरुको लागि रिसर्च गर्ने काम गर्ने प्रयोगात्मक थलोको रुपमा बिकाश गर्ने सम्बन्धित निकाया लाइ सुझाव दिएको छ। समग्र कर्णाली एउटा सुनको कचौरा हो आज राजनैतिक दल र त्यसका असक्षम नेताका कारण त्यहि सुनको कचौरा लिएर भिख मागिरहेका छौ अब युवाहरु जाग्ने बेला भैइसकेको छ तमाम युवाहरु अब कर्णालीमा रहेका श्रोतसाधनको समुचित प्रयोग गरेर समृद्दीको ढोका खोल्न ढिला गर्नु हुदैन। अब पनि हामि युवाहरुले कर्णाली रुपान्तरणको अभियान संचालन गर्न सकिएन भने हाम्रो समाज गरिबी पछौटेपन बढ्दो बेरोजगारीबाट आक्रान्त हुने निश्चित छ समयमै पहल कदमिको लागि सम्पूर्ण राजनैतिक पार्टी भित्रका सचेत युवाहरुलाइ आग्रह गर्न चाहन्छु। युवाहरु चुनावमा प्रयोग मात्र हुने होइन अब देश निर्माणको सवालमा प्रत्यक्ष सहभागी हुन जरुर छ।

युवा परिवर्तनका बहाक हुन अब सडक स्कूल पार्टि पौवा धारा कुवा जस्ता सम्बन्धित टोलटोल बाट सरसफाई गरेर समाजमा सकारात्मक सोचको बिकाश गर्दै समाजमा आशाको दियो बाल्नु पर्ने अहिलेको आवश्यकता महशुस भएको छ। यसका लागि समाजका बुद्दिजिबि पत्रकार शिक्षिक सामाजिक कार्यकर्ता सबैलाई अनुरोध गर्न चाहन्छु। अब आलोचना होइन नेतृत्त्व गर्न बिनम्र अनुरोध गर्न चाहन्छु। हाम्रो सोच सागुरो भयो भने बाटो सागुरो हुने हो त्यसैले सोच फराकिलो बनाएर समाज रुपान्तरण नेतृत्त्व लिन अनुरोध गर्न चाहन्छु ।अन्त्यमा अहिलेको युग हाइड्रोजन तथा बिधुतिय युग हो। आज हाइड्रोजन बाट रेल समेत चलिसकेका छन। बिस्व उर्जापरिसदको अध्यायन अनुसार नेपाल विश्वको तेश्रो ठुलो हाइड्रोजन उत्पादन क्षामता भएको देश हो र यहा उत्पादन भएकोहाइड्रोजन प्रति केजी $१ मा विश्वलाइ बिक्रि गर्न सकिने भन्ने रहेको छ जब कि युरोप मा उत्पादन भएको हाइड्रोजन प्रतिकेजी $३ देखि $५ पर्छ भन्ने विभिन्न अध्यायनहरुले देखाएका छन। नेपाल ढिला चाडो हाइड्रोजन उत्पादन मा नगई सुखै छैनबरु ढिला नगरी नियम कानुन बनाउन तर्फ अग्रसर हुनु पर्दछ म सम्बन्धित निकायहरुलाई अनुरोध पनि गर्न चाहन्छु। विश्व

मै पुरानो रेल प्रबिधि जनकपुरमा ल्याएर चलाई बार्षिक १० करोड घाटा निरन्तर बनाइरहने तथा बिधुतिय गाडिमाट्याक्स बढाउँने राजनैतिक नेतृत्त्वबाट आशा त छैन तर सचेत युवाहरुले प्रयाश जारि राख्नु पर्ने देखिन्छ। अहिले बार्षिक ३खर्ब २० अर्बको पेट्रोल डिजेल मात्र आयात हुन्छ यसको बैकल्पिक भनेको हाइड्रोजन तथा बिधुत नै हो त्यसैले सरकारयतातिर लाग्नुको बिकल्प छैन। हाइड्रोजन उत्पादनको हिसाबले कर्णाली निकै उपयुक्त ठाउ हो त्यसका लागि कर्णालीबिकाश मोडल तयार गरि द्रुत गतिमा मुलुकको जर्जर अवस्थाको अर्थतन्त्र धरासायी भएको शिक्षा प्रणाली भूराजनैतिकप्रतिस्प्रधाले निम्त्याएको जोखिम र यसको दिर्घकालिन असर कमजोर शासकीय क्षामता आम जनताको पहुचबाट अझै टाढारहेको सार्बजनिक सेवा लगायत थुप्रै बिषयहरु हाम्रा ठुला चुनौतिहरु हुन यी चुनौतीहरुका समाधान सहि ढंगले गर्न सकियोभने कर्णालीमा मात्र होइन नेपालबाट बिकाश र समृद्दीको संदेश बिश्वभरि दिन सक्छौ र बिदेशिएका लाखौ क्षामतावानव्यक्तिहरु आफै देशमा फर्किने वातावरण तयार हुन्छ ।

के यो अभियान कर्णालीबाटै शुरु गर्न सक्छौ ? हो अबश्य सकिन्छ त्यसको लागि नैतिकवान राजनैतिक नेतृत्त्व आबश्यक छ आजसम्म त्यो नेतृत्त्व कर्णालीले पाउन सकेको छैन अब आशा गरौ।राज्य बलियो भयो भने मात्र जनताको अनुहारमा खुसि छर्न सकिन्छ र यस्ता महत्त्वपूर्ण योजनाहरुको निर्माणबाट जनताकोअबस्था परिवर्तन गर्न सकिन्छ जो अहिलेको आबश्यकता हो। आज सम्म देशले त्यो नैतिकवान नेताको अभाव झेलिरहेको छहाम्रो देशमा अझ धेरै कर्णालीमा गरिबी शुन्यमा झार्नु भोकमारी शुन्य सामाजिक सुरक्षा गुणस्तरीय शिक्षा लैंगिक समानताशुद्द खानिपानी तथा सरसफाई बिधुत आर्थिक बृद्दी उद्योग कलकारखाना तथा ब्यबस्थित पूर्वाधार बिकास असमानताकोअन्त्य दिर्घकालिन रुपमा ब्यबस्थित गाउ तथा शहर गुणात्मक उत्पादन तथा खपत वातावरणिय सन्तुलन जमिन मुनिकोजीवन जमिन माथिको जीवन शान्ति न्याय र बलियो सरकारी सस्थाहरु सहि उदेश्यका लागि एकताबद्द हुनुपर्ने अनिबार्यछ यी कुराहरु गर्न कर्णालीमा भोकमारिबाट बच्न जनताले गरेका उत्पादनहरुबाट फुड बैंक स्थापना गर्ने सरकारीस्वामित्त्वका अन्तरास्ट्र्य स्थरका सुबिधासम्पन्न अस्पताल निर्माण ब्यबस्थापान संचालन गर्ने कलेज स्कूल रिसर्च सहित उच्चगुणस्थरका सामुदायिक बिद्यालय खोल्ने क्षामतावान प्रशिक्षक प्रबिधिमैत्री प्राबिधिकधार आवासिय सुविधासहित जातियविभेद तथा असमानता बिरुद्द सचेतना अभियान संचलान राज्यका स्वामित्त्वका उद्योगहरु निर्माण गर्दै हजारौको संख्यामारोजगारी सिर्जना गरि देशको अर्थतन्त्रमा टेवा पुर्याउनेको लागि कर्णाली उर्बर भुमि हो।

ब्यबस्थित उत्पादन र खपतको योजना निर्माण एकीकृत बस्ति निर्माण सुन्दर शान्त वातावारण अनुकुलित सहर निर्माण जनता सरकार प्राइभेट कम्पनि लगानीमा ठुल ठुला बिधुत आयोजना निर्माण सिमेन्ट उद्योग सडक भवन यातायात प्रणाली रड उद्योग टाइल निर्माण सामाग्री निर्माण उद्योग किवी कफी स्याउ जडिबुटि उत्पादन तथा प्रसोधन औषधि डेरी भैसी प्रजनन केन्द्र तथा रिसर्च सेन्टर स्टार्ट अप सूर्यमुखी बगैचा जैतुनको तेल चिनी बिरुवा जिरो कार्बन २०३० सम्म डिजेल पेट्रोल पूर्णरुपमा बन्द गरेरवातावरण अनुकुलित बिकाशको अबधारणा सहित सामाजिक न्याय सामाजिक सुरक्षा सहितको बिकाश अबको अनिबार्यआवश्यकता छ यसको लागि कर्णालीले दिर्घकालिन योजना दुरदृस्टी र कार्यन्वयन गर्न सक्ने राजनैतिक नेतृत्त्व कर्णाली लेकुरिरहेको छ।